Interaktiv 3D laboratoriya · bepul · 6 tilda
Bu 3D laboratoriyada loyqa dengiz suvidagi afalina delfinini boshqarasiz: suvni yoki obyektni bossangiz, delfin oʻsha tomonga burilib, ultratovushli chertish yuboradi. Tovush toʻlqini baliqlar galasi, qoya, toʻr, choʻkkan qayiq yoki kitga urilib qaytadi, exolot ekrani (ossillograf) esa chertish bilan aks-sado orasidagi vaqtni t koʻrsatadi. Masofa darhol d = v·t / 2 formulasi bilan hisoblanadi.
Laboratoriya fizikadagi «Tovush va tovush toʻlqinlari» mavzusiga hamda biologiyadagi hayvonlarning sezgi organlari mavzusiga moʻljallangan. Oʻqituvchi uni sinfda proyektor yoki interaktiv doska orqali koʻrsatadi, oʻquvchi esa uyda 5 ta topshiriqni bajarib, «Baliqni top» va «Chuqurlikni oʻlcha» oʻyinlarini oʻynaydi.
Laboratoriyada nimalar bor
- Exolot ekrani (ossillograf) chertish va aks-sado impulslarini koʻrsatadi, «Hisob-kitoblar» paneli esa aks-sado vaqti t, masofa d va tovush tezligi v ni chiqaradi.
- Muhitni almashtirish mumkin: suvda tovush 1 500 m/s, havoda 343 m/s tezlikda tarqaladi — suvda 4.4 marta tez, shuning uchun havoda aks-sado shuncha kech qaytadi.
- Ultratovush chastotasi 40–130 kHz oraligʻida oʻzgaradi, toʻlqin uzunligi λ = v / f boʻyicha hisoblanadi; chertish tezligi sekundiga 0 dan 8 gacha.
- «Kit qoʻshigʻi (25 Hz)» bukri kitning uzun toʻlqinlarini koʻrsatadi (λ = 1500 / 25 = 60 m), «Melon linzasi» esa delfin peshonasidagi tovush linzasini va pastki jagʻini ochib beradi.
- «Baliqni top» oʻyini: loyqa suvda 5 ta baliq yashiringan, ularni 12 ta chertish ichida aks-sado orqali topib tutish kerak.
- «Chuqurlikni oʻlcha» oʻyini: baliqchi qayigʻining exoloti 5 ta joyda aks-sado vaqtini beradi, oʻquvchi chuqurlikni d = v·t / 2 boʻyicha hisoblaydi; 6 qadamli ekskursiya va 5 ta topshiriq ham bor.
Exolokatsiya laboratoriyasidan qanday foydalanish kerak
- 1Delfinni nishonga qarating. Suvni yoki qoya, kit, choʻkkan qayiq kabi obyektni bosing — delfin oʻsha tomonga burilib, chertish yuboradi. «🔊 Chertish!» tugmasidan ham foydalanish mumkin.
- 2Aks-sadoni oʻqing. Exolot ekranida chertish bilan aks-sado orasidagi vaqt t ni kuzating, «Hisob-kitoblar» paneli masofani d = v·t / 2 boʻyicha koʻrsatadi.
- 3Chastota va muhitni oʻzgartiring. Ultratovush chastotasi surgichini surib, toʻlqin uzunligi qanday oʻzgarishini koʻring, soʻng «Havo (343 m/s)» ni tanlab, aks-sado qanchalik kech kelishini solishtiring.
- 4Oʻyin oʻynang. «🐟 Baliqni top» rejimida 12 ta chertish bilan 5 ta baliqni toping yoki «🚤 Chuqurlikni oʻlcha» rejimida exolot vaqtidan dengiz chuqurligini hisoblang.
Koʻp beriladigan savollar
Laboratoriya bepulmi, roʻyxatdan oʻtish kerakmi?+
Ha, bepul va roʻyxatdan oʻtish shart emas. Laboratoriya brauzerda ishlaydi — hech narsa oʻrnatmasdan sahifani ochib, darhol boshlaysiz.
Telefon yoki planshetda ishlaydimi?+
Ha. Suvni yoki obyektni bossangiz, delfin chertadi, boʻsh joyni bir barmoq bilan surib kamerani aylantirasiz, ikki barmoq bilan yaqinlashtirasiz. Delfin, kit yoki qayiqni bosib, ularning maʼlumot kartochkasini oʻqiysiz.
Nega d = v·t / 2 formulasida 2 ga boʻlamiz?+
Tovush nishongacha d masofani bosib oʻtadi va shuncha masofa bilan ortga qaytadi, yaʼni butun yoʻl 2·d ga teng. Shuning uchun v·t yoʻlni 2 ga boʻlib, bir tomonlama masofani olamiz. Masalan, qoya uchun suvda t ≈ 30.9 ms: d = 1500 · 0.0309 / 2 ≈ 23.2 m.
Nega suvda tovush havodagidan tez tarqaladi?+
Suv molekulalari havo molekulalariga qaraganda ancha zich joylashgan (ρ ≈ 1 025 kg/m³, havoda 1.2 kg/m³). Shu sababli tovush suvda taxminan 1 500 m/s, havoda esa 343 m/s tezlikda tarqaladi — suvda qariyb 4.4 marta tez.
Delfin ultratovushni qanday chiqaradi va eshitadi?+
Delfin peshonasidagi yogʻli «melon» organi 40–130 kHz chastotali ultratovushli chertishlarni fonar kabi yoʻnaltirilgan nurga yigʻadi. Qaytgan aks-sadoni yogʻ bilan toʻlgan pastki jagʻ qabul qilib, ichki quloqqa yetkazadi.
Boshqa 3D laboratoriyalar