§1. Moddaning tarkibi, tuzilishi va agregat holatlari

Fizikaning 8-sinf mavzusi: «Moddaning tarkibi, tuzilishi va agregat holatlari» (6–11-betlar, E. Mambetakunov va boshqalar). Materiya — sezgi aʼzolarimizga taʼsir etadigan, lekin ongimizdan mustaqil mavjud boʻlgan obyektiv voqelik; u modda va maydon degan ikki shaklda mavjud. Moddaning agregat holatlari: qattiq, suyuq, gaz va plazma. Molekula — moddaning barcha xossalarini oʻzida saqlagan zarracha, lotincha «kichik massa» degan maʼnoni bildiradi. Qadimgi yunon olimi Demokrit moddaning eng mayda zarrachasiga «atom» deb nom bergan, Maksvell, Bolsman, Klauzius, Broun, Shtern esa atomning oʻlchamini (10⁻⁸ sm) va massasini aniqlagan. Yadroni tashkil etuvchi protonlar va neytronlar birgalikda nuklonlar deb ataladi. M. V. Lomonosovning uch qoidasi molekulyar-kinetik nazariya asosini tashkil etadi. 1827-yilda R. Broun suvga solingan rangli zarrachalarni kuzatgan. Diffuziya — tegib turgan moddalar molekulalarining bir-biri bilan aralashib ketishi; u gazlarda tez, suyuqliklarda sekinroq, qattiq jismlarda juda sekin boradi.